Resim: Klee (1922) ‘Cıvıldama Makinesi’

ABD’li düşünür Jhon Rawls; Siyasal Liberalizm adlı kitabında bir adalet teorisinden bahseder. Rawls, diğer liberal filozoflar gibi “doğa durumu, ilk durum” toplumsal sözleşme öncesi bir durumdan bahseder. Adalet kuramında düzenlenmesi gereken yurttaşlar arasında var olan yaşamlarında toplumsal başlangıç durumlarını, konumlarını doğal avantajlardan ve tarihsel koşullardan kaynaklanan eşitsizliklerdir (Rawls,2007:301).Düşünüre göre, siyasal toplum oluşmadan önce bir soyutlama yapılmalıdır.

Rawls, hakkaniyet olarak adalette, gerçek, bilinmeyen bir tarihli olmayan ilk anlaşma önermektedir. Bilgisizlik peçesi, taraflar, gerçek çıkarları ve yetenekleri hakkındaki bilgilerini gizleyerek potansiyel çıkarları değil, toplum çıkarları gözetilir. .. Adalet ilkelerinin belirlediği ve bu ilkeleri onaylayanlar dışında toplumsal amaç yoktur  (Rawls, 2007:305-6-7).   Bu durumda toplumu en ideal şartlarda en iyi düzeyde oluşturmak için üç aşamalı bir soyutlama planlamaktadır. Bizim konumuzu ilgilendiren ilk aşamada, tüm insanlar bir bilgisizlik/cahillik peçesi ile gözleri ve duyum melekeleri kapatılmıştır. Dolayısıyla, kendi avantajları hakkında bilgi sahibi değildirler.  Gerçek konumlarını bilmemektedirler, yine başkalarının da avantajlarını gerçek konumlarını, kendilerine karşı üstün ve zayıf taraflarını bilmemektedirler.

          İşte, yukarıda ifade edilen Rawls’ın teorisine konu olan “cahillik peçesi/perdesi” okul tercih aşmasında tercih meselesinin doğasını ve özünü oluşturur. Bu günlerde LGS 2020 okul tercihleri yapılıyor. Bundan sonra da 6 Ağutos 2020’de YKS tercih süreci başlayacak. Bu süreçte adaylar, anne-babalar telaşla girebilecekleri, bir okul veya bölüm arayışındalar. Sık sık şöyle duyuyorum: “şu okul/şu bölüm kesin girerim” hemen yanıt veriyorum. “Kesin olan bir şey varsa, hiçbir şeyin kesin olmadığıdır” Zira adayların sayısı milyonlarla ifade ediliyor. Bizim dışımızdakilerin, eğilimlerini, okul-meslek-bölüm- tercihlerini bilmiyoruz. Hatta kendi tercihlerimiz bile sık sık değişiklik gösteriyor. Yani, bir çeşit bilgisizlik perdesi altındayız. Bu nedenle birden çok okul-bölüm vs. tercih hakkı veriliyor. Sınırlı bilgi ile bizim için en iyi olanı seçmeye, tercih etmeye çalışıyoruz. Cahiliyet peçesinin ardında sıfır bilgi mi var? Elbette değil, bize yol gösterebilecek, tahminler, olasılıklar hesaplamaları yapabileceğimiz bazı bilgiler var. Bu temel verileri sayalım.

1. Bir önceki yılın okulların-bölümlerin taban ve taban puanları.
2. Bir önceki yılın okulların-bölümlerin taban ve taban yüzdelik dilimleri.
3. Bir önceki yılın okulların-bölümlerin taban ve taban başarı sıraları.
4. İçinde bulunduğumuz yılın okul-bölüm kontenjan sayıları.
5. Sınav sonuç belgesi ve bu belgede yer alan bazı veriler (başarı sırası-puan yüzdelik dilim).
6. İlgili kurum ve kuruluşların yayınladığı sınav sonuçlarına ilişkin raporlar
7. Tercih danışmanlığı üzerine çalışan uzmanlar.

Bütün bu verilere rağmen hala gözümüzün önünde kalın bir bilgisizlik perdesi kalmaya devam ediyor.  Zira milyonların bizim karşımızdaki konumunu, avantaj ve dezavantajlarını hala bilmiyoruz. Bu yılki sınav sonuçlarında yığılımlar (puan) ne kadar? Bizden önde olan kişi sayısı kaçtır? Bizi geride bıkanlar nereleri tercih edecekler ?  Bizden gerideler mi? Bizden öndeler mi? hangi okulları tercih edecekler ? Bizimle aynı okulları mı tercih ediyorlar? Aynı kentte miyiz? Farklı yerleşim yerlerinde oturanlar bizim tercihlerimize göz dikiyorlar mı? Hangi meslek veya okulu tercih edersem doğru tercih etmiş olurum? Bütün bu sorulara bir düzine daha ekleyebiliriz… Soru çok ama yanıt yoktur. Bazı okullara ya da bölümlere yönelik gelişmeler (iş garantisi, yüksek ücret vs.) o okulun ya da bölümün puan eğilimlerinde astronomik yükselişlere neden olabilir. Yine bazı okul veya bölümler için tercih eğilimlerinde değişim olabilir. Bilemeyiz… tam olarak bilgi sahibi olmak mümkün değildir.

          LGS veya  YKS  tercih dönemine ilişkin birkaç temel ilkeyi sıralayarak bitirelim.

1. Tercih listesi bir; “istek listesidir” ve sıralama çok önemlidir. En çok istenenden ez az istenen doğru bir tercih listesi yapınız.
2. Tercihlerde gerçekçilik esastır, zira milyonlar söz konusu.
3. Tercih listesine dâhil edilen her okul-bölüm yeni bir fırsattır, yerleşme olanağını arttırır. Yani çok tercih az tercihten daha iyidir.
4. İstenmeyen yer listede yer almamalı, zira bilgisayar bunun “istenmediğini” bilemez.
5. Puan üstünlüğü esastır, sizin puanınızdan 0.0001 puan bile fazla olan sizi geçer.
6. Yerleştirmeyi, duygusu ve aklı olmayan bilgisayar yapar, her tercihi sıra ile işleme alır ve son tercihe kadar yerleştirmeye çalışır.

Bu süreçte, iyi araştırma, farklı uzman görüşlerini dikkate alarak bilgisizlik peçesini bir miktar aralayabilirsiniz. Ama işin doğası “bilgisizlik peçesi” kalmaya devam eder.

          Başarılı sağlıklı günler …

Kaynak: Rawls, J. (2007) Siyasal Liberalizm Çev.: M.F. Bilgin. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.