Geçtiğimiz günlerde (20 Haziran 2020,Cumartesi) Sınavla Öğrenci alan liseler için giriş sınavı yapıldı. Bu satırların yazarının da kızı bu sınavda yeteneklerini ve çalışmalarını gösterme fırsatı buldu. Hemen ekleyeyim sınırda (hedeflerine yakın) bir puan bekliyor, yani her ders full filan yapmadı. Neyse, gelelim ölçme ve değerlendirme faslına.

            Son yıllarda büyük çaplı sınavlar (LGS-YKS vb.) kamuoyunun ilgisine matuf oluyor, sınav soruları üzerine spekülasyonlar hiç kesilmiyor, “zor-kolay sınav, zor test –kolay test vb.” bunun üzerine ölçme ve değerlendirmenin bazı ilke teknikleri üzerinden merakları gidermek, bilgi paylaşımı yapmanın yararlı olacağına kanaat getirdim.

            LGS ve YKS birer yarışma sınavıdır, talip olunan okul veya bölüme kontenjandan fazla talep varsa bunlar arasında bir seçme sınavı (yarışması) yapılır. Dolayısıyla iyilerin arasından daha iyi olanları tespit etmek gerekir. Bu durum beraberinde, bir miktar zor ve çok zor test sorularının sınavda yer almasını gerekli kılar.

            Birincisi, ölçme ve değerlendirme ciddi önemli disiplin, tıpkı matematik, fen bilimleri veya fizik gibi bir bilim dalı. Böyle büyük çaplı seçme ve yerleştirme işleminin yapıldığı sınavlar birçok istatistiksel işlem uygulanarak geçerlilik güvenirlik testlerinden geçer. Sadece sınavın tamamı değil, her ders hatta her soru kökü ve seçenekler bu kapsamlı testlere tabii tutulur. Şimdi ölçme ve değerlendirme ile ilgili temel kavramlara bakalım.

            Güvenirlik: “Ölçme araç veya yönteminin hatalardan arınık ölçme yapabilme derecesidir” (Yılmaz, 2014;46). Yani sınav hatasız olarak hazırlanacak, testlerde, ya da diğer unsurlarda (puanlama nesnelliği, soru sayısı, seviye uygunluğu, biçimsel sorunların olmaması vb.) hata var ise sınavın güvenirliği düşük olur ve böyle bir sınav tamamen iptal edilmelidir. Burada güvenirliği etkileyen bazı faktörler sınav öncesi  tespit edilebilirken bazıları ancak adayların sınava yanıt vermelerinden sonra tespit edilebilir. Şu ana kadar LGS 2020’nin güvenilir olmadığına dair bir veri elimize ulaşmadı dolayısıyla sınav güvenilirlik bakımından bir sorun teşkil etmemektedir.

            Geçerlilik: “Bir ölçme aracı kullanılış amacına ne oranda hizmet ediyorsa o oranda geçerlilik özelliğine sahiptir” Bir ölçme aracının geçerliliği için güvenirlik ön şarttır. (Yılmaz, 2014: 49-50). Geçerlilik kavramı biz öğretmen ve anne-babalar için daha kritik bir kavram. LGS’nin yapılış amacı ne; mezun grupta yer alan çocukların % 10’nu sınavla öğrenci kabul eden liselere seçmek. Yani, bu sınav sonunda Galatasaray Lisesi’ne 10 bin çocuk girme hakkı kazanırsa bu sınav geçerli değildir.  Ya da çok az sayıda çocuk (baraj punaı var ise YKS gibi) barajı geçememiş ise yine bu sınav geçersizdir. Geçerliliği etkileyen iki kavram öne çıkmaktadır. Birincisi; Kapsam geçerliliği: sınava dâhil edilen ve ilan edilen tüm ünite, konu ve kazanımların sınavda sorulmasıdır. Kısaca, sorumlu olunan konular sınavda adayların karşısına çıkmalıdır. İkinci kavramımız ise; Yapı geçerliliğidir,  burada her soru en az bir kazanımı ölçmelidir, Her soru ölçmek istediğimiz davranışlardan en az birini ortaya çıkartıcı olmalıdır.

• Her soru “ayırıcı” (bilen-bilmeyen) olmalıdır.
• Test güvenilir olmalıdır.
• Kapsayıcı olmalıdır.
• Sınavın güçlük derecesi dengeli olmalıdır.
• Aynı sorular sürekli kullanılmamalıdır.
• Benzer sorular ve soru havuzu geçerliliği düşürür.
• Cevap puanlamasındaki hatalar geçerliliği düşürür.
• Sınavda kopya geçerliliği düşürür (Yılmaz, 2014; 50-54).

LGS 2020’yi geçerlilik bakımından değerlendirdiğimizde sınavın şu anki verilere göre geçerli olduğunu söyleyebiliriz. Yine de bütün bu payelerin verilmesi ayrıntılı istatistiksel hesaplamalar yolu ile elde edilecektir. Örneğin, büyük çaplı bir kopya olayı, sınavın geçerliliğini yok eder.

            LGS 2020 ile ilgili soru bazlı değerlendirme ve iptal talepleri olacaktır. Asıl karmaşa da burada da yaşanıyor. Kamuoyunda, “çok zor soru iptal edilir vb.” tartışmalar var. Öncelikle böyle bir şey yok, sorunun iptal edilmesi için test maddesinde, ya da seçeneklerde hata olması gerekir. Test maddesinde, seviye, sadelik, ya da verilerde bir yanlışlık tespit edilirse soru iptal edilir. Aynı şekilde seçeneklerde (doğru seçenek, çeldiriciler) olarak maddi hata yapılmışsa soru iptal edilir. Bazı anne-babalar ve öğretmenler, çocukların duyabileceği şekilde sınav sorularını eleştirirken duyuyorum. Bu tür yaklaşım çok yanlış zira ölçme ve test konusunda uzmanlık bilgisi yoksa “yanlış soru-sınav soruları çok kötü vb.” söylemlerden uzak durmak gerekir. Bunun nedeni, bir bakışta ancak konu uzmanları sorunun hatalı olduğunu tespit edebiliyorlar, ikincisi ise, testin geçerlilik güvenirlik sorunu ancak belli sayıda öğrencinin testi yanıtlaması ve ayrıntılı istatistiki işlemlerle ortaya çıkıyor. Bu tür yaklaşımların asıl sakıncası; “çocukların ve gençlerin bahanelere sığınma kolaycılığı ve kişisel sorumluklarını almama” alışkanlıklarını yerleştiriyor.

            Öğretmen ve anne-babalara düşen, bu tür sınavların yapılış amaçlarını öğretmek, başarının mümkün olduğunu onlara hissettirmek, seçeneklerin (hayat ve sınav) neler olduğunu fark etmesini sağlamak ve yeteneklerini kullanıp çalışmasını çaba sarf etmesini desteklemek olacaktır.

Kaynak: Yılmaz, H. (2014) Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme, Çizgi Kitapevi. Konya.