Öğrenme, belli bir dikkat ve motivasyon gerektiren üst düzey bilişsel bir süreçtir. Dünya’daki tüm eğitim sistemleri aynı amaca dönük çalışırlar: ‘daha çok bireye daha çok öğretmek…’Bu hedefe ulaşmak içinde her ülkede büyük bir ekonomik sarfiyat beşeri çaba sergilenmektedir. Görece az nüfuslu yüksek sosyoekonomik gelişmişlik düzeyine sahip birkaç ülke (Singapur, Finlandiya …) dışında kalan dünyanın ideal öğrenme düzeyine ulaştıkları söylenemez.
Türkiye, yaklaşık 18 milyon (zorunlu eğitim çağı) öğrencisi ile henüz ideal öğrenim performansı (PISA, TIMSS ) sonuçlarına yaklaşmakla birlikte uzaktır. Bu sonuçlar üzerinde daha fazla düşünmeli, araştırma, geliştirme çalışmalarına odaklanmalıyız.
İster akademik beceriler ister eğitsel ve sosyal beceriler olsun hepsinin temelinde bir öğretim ve öğrenme süreci yatmaktadır. Esasen bu üç alan her bakımdan birbirinin içine geçmiş vaziyettedir. Belirli somut hedefler, stratejiler yöntem ve teknikler ve etkileşimle öğrenme gerçekleşir. Yani, ister sınıfa selam vererek olsun, ister takım içindeki görevine sadık olmak olsun veya üçgende açılar olsun hepsi öğrenme ile sahip olunan yetkinlikler ve becerilerdir…
Öğrenme ile ilgili herkesin bildiği şey; en yüksek öğrenme düzeyine ulaşmak için ‘öğrenilecek içeriğin öğrenci tarafından yapılması gerekir’ Sonuç olarak dinlediğimiz, gördüğümüz şeyleri belli oranda öğrenirken davranışı, beceriyi sergilediğimiz içeriği en yüksek düzeyde öğreniriz ve hafızada kalma süresi çok daha uzun olur… Bu gerçekten hareketle; öğrenme performansı için son geleceğimiz nokta katılımdır.
Katılım, genellikle eksik ve yanlış bilinmektedir. Katılım denince; öğrencinin derste el kaldırması, sorulara yanıt vermesi veya çözüm sergilemesi akla gelmektedir… Şüphesiz bu davranışlar katılımı gösterir; ancak eksiktir. Okullarımızda, sınıflarda genellikle 3 grup öğrenci olur.
- Aktif Grup, ön sıralarda oturur, ‘istendik’ katılım gösterirler. Bu gruplar ders ders değişir (Matematikte başka, Resim de başka Spor da başka)
- Nötr Grup, en büyük kitleyi bu grup oluşturur, derse, konuya hatta kişisel motivasyonuna göre aktif veya pasif gruba dâhil olurlar.
- Pasif Grup, tüm ders ve konularda pasif katılımcı olurlar. En az öğrenen grup bu gruptur.
Öğrenme düzeyini arttırmak için katılımı arttırmak gerekiyor. İlk olarak geleneksel katılım biçimi yetersizdir bunu kabul ederek işe başlamalıyız…
Katılım için:
- Geleneksel katılım yollarını etkin kullanmak. Yani sormak, cevap vermek, yorum yapmak, ekleme çıkarma yapmak gibi teknikler her derste kullanılmalı… Yine katılımcı olan aktif grup dışında kalanlar da katılımcılığa cesaretlendirilmeli, hatta zaman zaman zorlanmalıdır.
- Katılımı zenginleştirme, temelde 2 hedefi vardır. Katılımcı öğrenci sayısını arttırmak ve katılım biçimlerini farklılaştırmak… Açalım, katılımcıyı arttırmanın ilk ve en önemli adımı katılım alışkanlığı kazandırmaktır. Katılım sağlayan (az-çok, önemli-önemsiz, faydalı-az faydalı vb.)katkısı için; ‘teşekkür’ edilmeli ve sınıftaki tüm öğrenciler tarafından dinlemesi-izlenmesi sağlanmalıdır. İkinci adımda ise, katılım araçlarının-biçimlerinin zenginleştirilmesi gerekiyor. Bunun için, emoji kullanımı, el parmak işaretleri, bir soru yanıtı için her öğrencinin belli basamaklarında yanıt vermesi sağlanmalı..örnek 1: Sosyal Bilgilerde: ‘Birinci Dünya Savaşının sonuçlarını’ sorduk (10 madde sonuç olsun) arka sıradan öne doğru her öğrencinin bir (1) madde yanıtı vermesi istenebilir. Sırası gelen takılırsa o yanıt vermeden bir sonrakine geçilmez. Örnek 2: Matematik dersinde bir soru bir A4 kâğıdına yazılarak isminin ilk harfi ‘m’ olanlardan sıra ile bir kısım işlemi yapması istenebilir.
Katılımı sürekli bir öğrenme-öğretme süreci olarak ele almalı ve her ders, her bilgi-beceri bu yolla öğretilmelidir. Dersteki bulunan her çocuk (istisna yok) yetenekleri doğrultusunda katılımı sağlanmalıdır. Bunu başaran öğretmen, okuma yazması olmayan öğrenciyi bile öğrenme ortamına dâhil edebilir ve bir yıl içinde büyük fark yaratabilir… Katılımdaki en önemli fırsatlardan birisi de yaratıcı açık uçlu sorulardan sağlanır… yanıtı öğrenciye buldurduğumuz an TAM ÖĞRENME gerçekleşmiştir ve bu bilgi/beceri veya tutum kalıcı hafızaya kaydedilmiştir.
Mehmet Ali İlkaya 